Zabezpieczenie roszczenia: ochrona przed ukrywaniem majątku przez dłużnika

Zabezpieczenie roszczenia na majątku dłużnika to narzędzie procesowe, którego celem jest zapewnienie wierzycielowi możliwości skutecznego wykonania przyszłego orzeczenia sądu. Instytucja ta została uregulowana w art. 730 Ustawy z dnia 17 listopada 1964 r. – Kodeks postępowania cywilnego (k.p.c.). Pozwala na „zamrożenie” określonych składników tego majątku na czas sporu a często w ten sposób motywuje go do szybszej spłaty (lub wydania innych należności). Zgodnie z art. 730 k.p.c. o zabezpieczenie można wnioskować w każdej sprawie cywilnej, zarówno w trakcie procesu, jak i jeszcze przed jego oficjalnym wszczęciem. Chroni ono wierzyciela przed ukryciem, sprzedażą lub innym rozporządzeniem majątkiem przez dłużnika.

Jak uzyskać zabezpieczenie roszczenia?

Udzielenie zabezpieczenia nie następuje z urzędu – wymaga złożenia odpowiedniego wniosku do sądu. Aby sąd przychylił się do prośby wierzyciela, zgodnie z art. 730¹ §  1 k.p.c. należy spełnić łącznie dwie przesłanki:

1. Uprawdopodobnienie roszczenia – wierzyciel musi wykazać, że jego roszczenie jest wiarygodne (np. przedstawiając dokumenty, opinie prywatne). Na tym etapie nie jest wymagany pełny dowód, a jedynie wykazanie dużego prawdopodobieństwa istnienia i wymagalności długu;
2. Interes prawny w udzieleniu zabezpieczenia – należy przekonać sąd, że brak zabezpieczenia uniemożliwi lub poważnie utrudni wykonanie zapadłego w sprawie orzeczenia lub osiągnięcie celu postępowania w sprawie. Istnienie interesu prawnego musi zostać uprawdopodobnione przez wierzyciela.

Ile kosztuje zabezpieczenie roszczenia?

Jeżeli wniosek o zabezpieczenie jest składany wraz z pozwem, nie podlega on dodatkowej opłacie. W przypadku, gdy wniosek o zabezpieczenie jest składany w osobnym piśmie po wszczęciu albo zakończeniu postępowania zgodnie z art. 68 pkt 1 Ustawy z dnia 28 lipca 2005 r. o kosztach sądowych w sprawach cywilnych (u.k.s.c.) obowiązuje stała opłata w wysokości 100 zł. Natomiast w przypadku, gdy wniosek o udzielenie zabezpieczenia jest składany przed wszczęciem postępowania, zgodnie z art. 69 ust. 1 u.k.s.c. pobiera się jedną czwartą opłaty należnej od pozwu o to roszczenie.

Metody zabezpieczenia w zależności od charakteru roszczeń

Niektóre szczególne rozdaje roszczeń mogą być zabezpieczane w inny sposób, niż opisany poniżej, np. roszczenia dotyczące praw autorskich, lub alimentacyjne. Przy wyborze sposobu zabezpieczenia sąd powinien uwzględnić też interesy stron w taki sposób, aby uprawnionemu (wierzycielowi) zapewnić należytą ochronę prawną, a obowiązanego (dłużnika) nie obciążać bardziej, niż to konieczne. Przedstawiamy ogólne metody zabezpieczenia większości roszczeń w sprawach cywilnych:

Zabezpieczenie roszczeń pieniężnych

W przypadku zabezpieczenia roszczeń pieniężnych katalog sposobów jest zamknięty. Zgodnie z art. 747 k.p.c. zabezpieczenie roszczeń pieniężnych następuje przez:

1. zajęcie ruchomości, wynagrodzenia za pracę, wierzytelności z rachunku bankowego albo innej wierzytelności lub innego prawa majątkowego;
2. obciążenie nieruchomości obowiązanego hipoteką przymusową;
3. ustanowienie zakazu zbywania lub obciążania nieruchomości, która nie ma urządzonej księgi wieczystej lub której księga wieczysta zaginęła lub uległa zniszczeniu;
4. obciążenie statku albo statku w budowie hipoteką morską;
5. ustanowienie zakazu zbywania spółdzielczego własnościowego prawa do lokalu;
6. ustanowienie zarządu przymusowego nad przedsiębiorstwem lub gospodarstwem rolnym obowiązanego albo zakładem wchodzącym w skład przedsiębiorstwa lub jego częścią albo częścią gospodarstwa rolnego obowiązanego.

Zabezpieczenie roszczeń niepieniężnych

W przypadku zabezpieczenia roszczeń niepieniężnych katalog sposobów jest otwarty. Zgodnie z art. 755 k.p.c. w przypadku zabezpieczenia roszczeń niepieniężnych sąd może w szczególności:

1. unormować prawa i obowiązki stron lub uczestników postępowania na czas trwania postępowania;
2. ustanowić zakaz zbywania przedmiotów lub praw objętych postępowaniem;
3. zawiesić postępowanie egzekucyjne lub inne postępowanie zmierzające do wykonania orzeczenia;
4. nakazać wpisanie stosownego ostrzeżenia w księdze wieczystej lub we właściwym rejestrze.

Rozpatrzenie wniosku

Zgodnie z art. 737 k.p.c. wniosek o udzielenie zabezpieczenia jest rozpoznawany bezzwłocznie, nie później jednak niż w terminie tygodnia od dnia jego wpływu do sądu. Należy jednak pamiętać, że jest to termin instrukcyjny – jego przekroczenie przez sąd nie rodzi skutków procesowych.

Zabezpieczenie nie może obejmować rzeczy, wierzytelności i praw, z których egzekucja jest wyłączona, nie może też dotyczyć roszczeń pieniężnych przeciwko Skarbowi Państwa.

Efektem końcowym uzyskania zabezpieczenia jest realne „zablokowanie” majątku dłużnika. Dzięki temu, po zakończeniu często wieloletniego procesu, wierzyciel zostaje z konkretnym majątkiem, z którego komornik może przeprowadzić skuteczną egzekucję. Podsumowując, instytucja zabezpieczenia roszczenia pozwala zminimalizować ryzyko nieściągalności długu i stanowi realną ochronę dla wierzyciela.