Ustawa z dnia 26 stycznia 2023 r. o fundacji rodzinnej wprowadza m.in. nowelizację Kodeksu cywilnego w zakresie prawa spadkowego weszła w życie w maju tego roku. Znaczna część zmian wynika z konieczności uregulowania prawnego dziedziczenia funduszu założycielskiego i mienia fundacji rodzinnej. Niektóre istotne zmiany nie mają jednak związku z fundacją rodzinną, a objęły wszystkie osoby uprawnione do zachowku lub obowiązane do jego zapłaty. Największą modyfikację przepisów dotyczących zachowku zawiera nowo dodany art. 9971 k.c. W wyniku jego wprowadzenia dochodzenie zapłaty zachowku może się wydłużyć. W wybranych przypadkach obowiązany może wręcz uniknąć zapłaty pełnej kwoty zachowku.
Co to jest zachowek?
Zachowek jest instytucją prawa spadkowego, mającą na celu ochronę interesów majątkowych osób, które spełniają łącznie następujące przesłanki:
- przy dziedziczeniu ustawowym byłyby powołane do spadku z mocy ustawy,
- spadkodawca (w sytuacji dziedziczenia testamentowego) nie uwzględnił ich adekwatnie lub wcale w testamencie.
Prawo spadkowe przyznaje pierwszeństwo dziedziczeniu testamentowemu. Jeśli spadkodawca pozostawił testament, może się okazać, że zapisał cały swój majątek pomijając przy tym niektóre osoby z najbliższej rodziny. Mógł też przekazać im im ledwie symboliczny spadek. Osobami uprawnionymi do zachowku w takiej sytuacji są właśnie osoby najbliższe, tj. zstępni, małżonek oraz rodzice spadkodawcy. Zwykle zachowek wynosi połowę wartości udziału spadkowego, który przypadałby uprawnionemu w dziedziczeniu ustawowym. Wyjątek: jeśli uprawniony jest małoletni lub trwale niezdolny do pracy – wówczas jest to dwie trzecie wartości udziału spadkowego.
Obowiązani do zapłaty zachowku są:
- spadkobiercy wskazani w testamencie,
- osoby, na rzecz których uczyniono zapisy windykacyjne,
- osoby obdarowane przez spadkodawcę.
Raty lub obniżenie kwoty zachowku
Niejednokrotnie otrzymanie spadku, zapisu lub darowizny może rodzić nieprzewidziane trudności dla obowiązanych. Stają się one bowiem jednocześnie obowiązanymi do zapłaty znacznych kwot pieniężnych na rzecz uprawnionych do zachowku. Kwoty te mogą być np. liczone od wartości przekazanej przez spadkodawcę nieruchomości. W przypadku, gdy od spadkodawcy otrzymają przedsiębiorstwo, zachodzi obawa że w celu zapłaty zachowku będą musieli zbyć majątek przedsiębiorstwa. To z kolei mogłoby z kolei uniemożliwić dalsze funkcjonowanie firmy. Taka sytuacja może też dotyczyć fundacji rodzinnej. Mianowicie gdyby w celu zapłaty zachowku fundacja musiała zlikwidować wniesioną doń firmę, byłoby to nieracjonalne z punktu widzenia celu powstania fundacji.
Remedium na ten stan rzeczy ma być nowo dodany art. 9971 k.c., zgodnie z którym obowiązany do zapłaty zachowku:
- może żądać odroczenia terminu jego płatności lub rozłożenia płatności na raty. Rozłożenie na następuje na nie dłużej niż 5 lat. Sąd, na wniosek zobowiązanego, może odroczyć termin zapłaty rat już wymagalnych lub przedłużyć termin płatności rat. Przedłużenie nie może nastąpić na okres dłuższy niż 10 lat.
- może żądać jego obniżenia. Należy uwzględnić sytuację osobistą i majątkową uprawnionego do zachowku oraz obowiązanego. W razie ustania okoliczności uzasadniających obniżenie zachowku, obowiązany na wniosek uprawnionego zwraca mu sumę pieniężną, o którą obniżono zachowek. Takiego zwrotu nie można żądać po upływie pięciu lat od dnia obniżenia zachowku.
Przepis ten stosuje się również do postępowań o zapłatę zachowku wszczętych przed wejściem w życie ustawy.
Jak nowe przepisy zmienią praktykę
W praktyce nowy przepis zapewni ochronę interesów obowiązanych do zapłaty zachowku, dając im więcej czasu na spłatę zobowiązania, lub wręcz prowadząc do obniżenia zachowku. Z drugiej strony jednak nowy przepis mniej korzystnie kształtuje sytuację uprawnionych do zachowku. Będą oni w takich przypadkach otrzymywać mniejsze sumy, lub dłużej czekać na spłatę. Rodzi także ryzyko wieloletnich sądowych sporów o zasadność obniżenia kwoty zachowku czy rozłożenia płatności na raty.
Nowością w przepisach jest także pomniejszenie należnego zachowku nie tylko o wartość darowizn i zapisów windykacyjnych, które otrzymał uprawniony do zachowku od spadkodawcy, ale także o wartość świadczeń od fundacji rodzinnej i wartość mienia otrzymanego w związku z rozwiązaniem fundacji rodzinnej. W niektórych sytuacjach uprawniony będzie także mógł dochodzić uzupełnienia zachowku przez fundację rodzinną lub osoby, które otrzymały mienie fundacji w związku z jej rozwiązaniem, gdy nie będzie mógł go otrzymać zachowku od spadkobierców.
Zrzeczenie się prawa do zachowku
Istotną nowością jest uregulowanie ustawowe zrzeczenia się prawa do zachowku. Co do zasady umowy dotyczące spadku są niedopuszczalne, z wyjątkiem umowy mającej za przedmiot zrzeczenie się dziedziczenia ustawowego. Do tej pory kwestią sporną w orzecznictwie było to, czy zrzeczenie się samego prawa do zachowku (bez zrzeczenia się dziedziczenia w ogóle) może zostać analogicznie postanowione umową pomiędzy spadkodawcą a spadkobiercą. Nowelizacja art. 1048 k.c. przewiduje, że zrzeczenie się dziedziczenia może być ograniczone do zrzeczenia się tylko prawa do zachowku w całości lub w części. Ponadto ustawodawca doprecyzował, że zrzeczenie się dziedziczenia na korzyść innej osoby uważa się w razie wątpliwości za zrzeczenie się pod warunkiem, że ta osoba będzie dziedziczyć. Tym samym te kwestie zostały ostatecznie uregulowana ustawowo i nie powinny budzić dalszych wątpliwości.
